Κρεμαστή Λακωνίας

  Κρεμαστή

Το πιο ορεινό χωριό της επαρχίας Επιδαύρου Λιμηράς του Νομού Λακωνίας. Είναι κτισμένο σε υψόμετρο 860 μέτρων κοντά σ' ελατοσκεπασμένες βουνοκορφές. Η ιστορία της Κρεμαστής αρχίζει το 1462 όταν ο Μυστράς πέφτει στα χέρια των Τούρκων. Τότε αρκετοί από τους κατοίκους των χωριών κοντά στο Μυστρά τρέπονται σε φυγή κι' αναζητούν ασφαλή μέρη να κατοικήσουν. Ο τόπος της Κρεμαστής είναι ιδανικός να τους προστατέψει από το διωγμό των Τούρκων. Τ' άφθονα τρεχούμενα νερά βοηθούν στην γρήγορη ανάπτυξη ενός μεγάλου χωριού. Τ' όνομα Κρεμαστή δόθηκε επειδή το χωριό μοιάζει να κρέμεται ανάμεσα στα γύρω βουνά.   

Το 1661 η Κρεμαστή αριθμεί 3.500 κατοίκους όπως αναφέρει η απογραφή των Ενετών. Διατηρεί στενές εμπορικές σχέσεις με τα νησιά Σπέτσες Ύδρα μέσω λιμανιού στο Κυπαρίσσι,που τους προμηθεύει κτηνοτροφικά προϊόντα, κρασί και στάρι. Πιό μετά το εμπόριο επεκτάθηκε ως την Αλεξάνδρεια όπου τους προμήθευε βελανίδια απαραίτητα για βαφές υφασμάτων. To 1722 κτίζεται η βρύση στη Κρεμαστή, αριστούργημα τέχνης και για την σημερινή εποχή. Η σκαλιστή επιγραφή με Βυζαντινά στοιχεία μεταφέρει στην αιωνιότητα το σπουδαίο έργο.
Όταν η Ελλάδα ήταν ελεύθερη αρκετοί Κρεμαστιώτες μεταφέρθηκαν σε πιό χαμηλές τοποθεσίες και κτίζουν άλλα χωριά, τη Ρηχιά, το Λαμπόκαμπο, τα Πιστάματα. To 1870 αρχίζει η μετανάστευση στην Αμερική.Τα φτωχά εκείνα χρόνια βρέθηκαν στην Αμερική αρκετοί Κρεμαστιώτες που πρόκοψαν αλλά δεν λησμόνησαν την πατρίδα τους, πολλοί επέστρεψαν στο χωριό ενίσχυσαν την οικονομία του τόπου τους και έτσι η Κρεμαστή γνώριζε μεγάλη ακμή τα χρόνια 19001960. Στο Δημοτικό Σχολείο φοιτούσαν 200220 παιδιά, υπήρχαν όλα τα επαγγέλματα και πολλά μαγαζιά. Όμως το νέο κύμα μετανάστευσης από το 1956 την αδυνάτιζε διαρκώς. Στο χωριό τα σημάδια της ερήμωσης φαίνονται τη δεκαετία του 1970. Το χωριό συρικνώθηκε σε λίγους μόνιμους κατοίκους.Έμεινε όμως άσβεστη η αγάπη σ’ όλους τους Κρεμαστιώτες, που είναι διασκορπισμένοι ώς τα πέρατα της γής, για τη συντηρήση του χωριού τους. Τα παραδοσιακά σπίτια, η ομορφιά του βουνού και το δροσερό καλοκαίρι είναι τα εφόδια για τη σωτηρία της Κρεμαστής. 

 


Ο ΜΕΤΑΝΑΣΤΗΣ ΤΗΣ ΚΡΕΜΑΣΤΗΣ ΛΑΚΩΝΙΑΣ
ΚΑΙ ΟΧΙ ΜΟΝΟ ΠΟΥ ΔΕΝ ΓΥΡΙΣΕ

ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΗΣ ΞΕΝIΤΙΑΣ

Εσείς πουλιά του Μάη και της Άνοιξης
-εσείς πάντα περνάτε από τον τόπο μας
- για χαμπηλώστε λίγο τα φτερούδια σας
- Γράμμα χω να σας δώσω μια ψιλή γραφή
- Να πάτε στην καλή μου τη μανούλα μου
- Πέστε της τα μαντάτα πως παντρεύτηκα
- Και πήρα μια γυναίκα μάγισσα ζουρλή
-Μαγεύει τα καράβια και δεν αρμενούν
-εμάγεψε και μένα και δε μπορώ ναρθώ
- όταν κινώ για νάρθω χιόνια και βροχές
- Κι όταν γυρίζω πίσω ήλιος και ξαστεριές .

¨Φωτογραφία του Ζώταλης Νίκος.Ήταν δεν ήταν δέκα χρόνων πήγαινε ξυπόλυτο στη καζάρμα για να μάθει γράμματα και έπαιζε ανέμελο στου Μοίρα και στη Γούρνα με τα άλλα παιδιά. …τις ελεύθερες ώρες του πήγαινε να βοσκήσει τη γίδα του σπιτιού κοντά στους κήπους ανοιγόκλεινε τις κότες και έτσι έπινε λίγο γάλα και έτρωγε κανένα αυγό με τα άλλα αδέρφια του. Η βόσκηση της γίδας δεν επιτρεπόταν να γίνεται στο χωριό από άτομα κάτω των δέκα τεσσάρων χρόνων. Η μετακίνησή της σύμφωνα με κοινοτική απόφαση πρέπει να γινόταν με μουστρούφα η από άτομο άνω των δέκα οκτώ χρόνων. Πολλές φορές υποχρέωνε τη μεγαλύτερη αδερφούλα του να του σαρώνει το δρόμο για να περάσει λες και θα πάθαιναν τίποτα τα ανύπαρκτα παπούτσια του η να τον κουβαλάει στην πλάτη Εκτός από τα μούρα που επιτρέπονταν έκλεβε και κανένα μήλο που ήταν πρίσκαλο και αλίμονο του αν τον πιάνανε. Το Κρεμαστιωτάκι αυτό το πήρε ένας γείτονας στη ξενιτιά .
Ο καλός γείτονας είχε ανθοπωλείο στην Αμερική και έτσι έγινε βοηθός ανθοπώλη.¨ Όταν ήταν στο χωριό του άρεσε να μαζεύει κακατσιούλες και λαγουδάκια που τα πήγαινε στον επιτάφιο για στολισμό . Αυτό τον βόηθησε πολύ στη δουλειά του επειδή του άρεσαν τα λουλούδια και είχε σχετική εμπειρία από το χωριό. . Το καλό αφεντικό τον έντυσε τον πόδεσε του έδινε χαρτζιλίκι, φαγητό και του παραχώρησε μια μικρούλα αποθήκη να κοιμάται.
Στην Ελλάδα η μάννα του μικρού μετανάστη δεν μπορούσε να τον ξεχάσει. ¨Όταν ήθελε να φωνάξει ένα παιδί πρώτα έλεγε το όνομά του ξενιτεμένου. Στη γιορτή του πήγαινε πρόσφορο στην εκκλησιά . ¨Όταν έβλεπε τα παιδιά των πλούσιων ντυμένα και ποδεμένα στο σπίτι τους μαζί με τους γονήδες του την έπιανε μεγάλο παράπονο και αναστέναζε.
Σ αυτή τη μάννα αναφέρομαι σε ένα από τα ποιήματα μου που έγραψα και δημοσίευσα μαζί με τα υπόλοιπα άλλα στο ημερολόγιο του 1988 του συλλόγου των Αθηνών Ο ΠΑΤΡΙΩΤΗΣ

Με τις ώρες περίμενα στο παραθύρι
Μα δεν σε είδα να κατεβαίνεις τις κορδέλες
η θύμησή σου μούφερε ύπνο γλυκό
μα ξύπνησα ξαφνικά
δεν ήσουν εσύ ήταν η μουγγάρα.

Ο μικρός μετανάστης ήταν πια κοτζάμ παιδί έλα όμως που και στην Αμερική κλείνουν όπως και εδώ οι επιχειρήσεις και ο Ελληνοαμερικανός Κρεμαστιώτης επιχειρηματίας πτώχευσε και ο μικρός μετανάστης έμεινε στο δρόμο . Δεν το έβαλε όμως κάτω . Στην αρχή έψηνε και πούλαγε κάστανα στους περαστικούς όπου έτρωγε το σχετικό μερεμέτι αν η κατάθεση στην τοπική μαφία ήταν χαμηλή. Μετά έκανε άλλες δουλειές του ποδαριού ώσπου μπόρεσε να σταθεί στα πόδια του. Δεν ξέχασε όμως το σπίτι του και έστελνε μόνο τσεκια χωρίς γράμμα και έτσι προίκισε τις αδελφές του και βοηθούσε την οικογένειά του. Για το λόγο αυτό εγώ όντας παιδάκι σαν πέρναγε κάποιο αεροπλάνο στη Κρεμαστή του γύρευα να μου ρίξει λεφτά για να αγοράσω παπούτσια μιας και ήμουνα ξυπόλυτος .
Η μάννα του στην Κρεμαστή μάταια περίμενε γράμμα του. Λίγο πριν φύγει από το μάταιο αυτό κόσμο ανασηκώθηκε στο στρώμα της και τραγούδησε το τραγούδι της εισαγωγής. Εσείς πουλιά του Μάη και της ¨Άνοιξης.Σαν έκλεισε τα μάτια της ήρθε ο ταχυδρόμος και φώναξε - Θειά Διαμάντω έχεις γράμμα από την Αμερική . Ήταν το πρώτο και τελευταίο από το παιδί της .
Ο μικρός μετανάστης απόκτησε τρία παιδιά δυο αγόρια και ένα κορίτσι. Ο ένας γιος αφού σπούδασε ηλεκτρονικά έγινε στέλεχος μεγάλης εταιρίας ο άλλος σπούδασε οικονομικά και έκανε δική του επιχείρηση η μικρή όμορφη και πολύ γλυκιά κόρη έγινε δασκάλα. Στο μυαλό του είχε πάντα την Κρεμαστή και θυμόταν τα πάντα από την παιδική του ηλικία και έφυγε στα ενενήντα του χρόνια με το όνειρο της επιστροφής στην Κρεμαστή ανεκπλήρωτο. Ίσως και να τραγούδησε πριν το τραγούδι της εισαγωγής

Το κείμενο αυτό το αφιερώνω στο σύλλογο της Αθήνας για τα σαράντα χρόνια προσφοράς στο χωριό και σε όσους ξενιτεύτηκαν από ανάγκη και δεν γύρισαν πίσω. Η φωτογραφία είναι του Γιάννη Γκιουζέλη που μαζί με άλλους νέους εκπροσωπεί την ελπίδα για μια καλλίτερη Κρεμαστή και όχι μόνο

  

Κρεμαστιώτικη Λαϊκή Αρχιτεκτονική

Η Κρεμαστή ιδρύθηκε και άρχισε να κατοικείται κατά τα χρόνια της πρώτης Τουρκοκρατίας τον 16ο περίπου αιώνα από ανθρώπους κυνηγημένους από τον εχθρικό ζυγό και την τουρκική καταπίεση. Είναι σίγουρο ότι οι πρώτες οικίες δεν έφεραν την μορφή του δίπατου σπιτιού που κυριαρχεί από τα μέσα του 19ου αιώνα μέχρι και σήμερα στην Κρεμαστή.Οι πρώτες κατοικίες ήταν πολύ απλές και ονομάζονταν χαμοκέλες. Η χαμοκέλα ήταν ένα μακρόστενο ισόγειο κτίσμα μονόχωρο, δηλαδή χωρίς διαχωρισμό χώρων στο εσωτερικό του. Τυπικά μπορεί κανείς να πει ότι η χαμοκέλα χωρίζεται σε 2 μέρη, τον χώρο όπου ζουν οι άνθρωποι που λέγεται γωνιά και τον χώρο που ζουν τα ζώα που λέγεται αχούρι. Είναι σχεδόν ισομερείς οι χώροι αυτοί. Η γωνιά είναι υψομετρικά λίγο πιο ψηλά από το αχούρι με μια διαφορά των 24 σκαλιών κι επίσης ένας χαμηλός τοίχος μισού μέτρου περίπου χωρίζει την γωνιά από το αχούρι. Στο αχούρι υπάρχει η μπλιόζα, μια υπερυψωμένη ξύλινη κατασκευή όπου τοποθετείτο το άχυρο για τα ζώα. Η πόρτα βρίσκεται στην πλαϊνή πλευρά του κτίσματος και το κατώφλι βγάζει στην γωνιά, στο σημείο ακριβώς όπου ξεκινούν τα σκαλιά για το αχούρι κι αυτό είναι λογικό διότι δεν έπρεπε τα ζώα να διασχίζουν τον χώρο διαμονής των ανθρώπων κι ούτε οι άνθρωποι να εισέρχονται στο χώρο τους αφού έχουν διασχίσει πρώτα τον χώρο των ζώων για λόγους υγιεινής. Στην γωνιά υπήρχε και η εστία στον τοίχο της στενής πλευράς. Οι πρώτες εστίες δεν οδηγούσαν σε καμινάδα αλλά ο καπνός εξερχόταν στο περιβάλλον μέσω των κενών της στέγης μιας και η στέγη ήταν κεραμοσκεπής αλλά χωρίς λάσπη ανάμεσα στα κεραμίδια. Μεταγενέστερα δημιουργήθηκαν καμινάδες. Επίσης, υπάρχει ένα μικρό παράθυρο δίπλα από την πόρτα που πάλι αντιστοιχεί στον χώρο της γωνιάς. Γενικώς οι πρώτες χαμοκέλες δεν είχαν πολλά ανοίγματα. Μεταγενέστερα προστέθηκαν και άλλα παράθυρα όταν η μπλιόζα γινόταν ξύλινο πάτωμα και ενωνόταν με την γωνιά πάλι με μια υψομετρική διαφορά των 24 σκαλιών πιο πάνω αυτή την φορά από την γωνιά. Κάτω από το πάτωμα βρίσκεται το αχούρι αυτή την φορά με δική του είσοδο ξεχωριστή από την είσοδο στην γωνιά. Άρα αντιλαμβανόμαστε ότι βρισκόμαστε στην περίοδο όπου υπάρχεις σαφής διαχωρισμός κατοικίας ανθρώπωνζώων. Ώστόσο στην Κρεμαστή δεν εντοπίζονται αυτές οι «ανεπτυγμένες» χαμοκέλες όπως εντοπίζονται στα υπόλοιπα χωριά του Ζάρακα (και κυρίως σε Ρηχειά, Κουπιά, Γέρακα).Το αμέσως επόμενο στάδιο είναι η δημιουργία, επέκταση και κυριαρχία του κλασσικού κρεμαστιώτικου δίπατου σπιτιού. Είναι κι αυτό μακρόστενο και έχει ισόγειο ή κατώι και έναν όροφο από πάνω, το ανώι. Το ανώι αρχικά αποτελείτο από 2 χώρους, την γωνιά και την σάλα στην οποία αντιστοιχεί και η πόρτα. Το κατώφλι οδηγεί ακριβώς στο σημείο όπου υπάρχει η πόρτα για την είσοδο στην γωνιά Αργότερα χρησιμοποιήθηκε και τελικά επικράτησε το τετράχωρο ανώι. Οι τέσσερις χώροι είναι οι εξής: μπασιά, καμαρούλα, γωνιά, σάλα. Ουσιαστικά ο χώρος που καταλαμβάνει η γωνιά διατηρείται και ο χώρος της σάλας περιορίζεται μέσω του διαμελισμού του και την δημιουργία των δυο επιπλέον χώρων. Η σάλα καταλαμβάνει το μισό σπίτι και είναι το επίσημο δωμάτιο του σπιτιού όπου γίνονται όλες οι κοινωνικές εκδηλώσεις της οικογένειας (γάμοι, βαφτίσια, κηδείες, γιορτές, κλπ). Το δωμάτιο αυτό είναι ιδιαίτερα ευήλιο αφού έχει τουλάχιστον 4 παράθυρα και ανάλογα με το μέγεθος του σπιτιού μπορεί να προστεθεί ακόμα ένα. Δυο παράθυρα στην στενή πλευρά όπου βλέπει η όψη του σπιτιού και άλλα δύο στο πλάι, ένα από την μια και ένα από την απέναντι πλευρά. Εσοχές στους πλαϊνούς τοίχους δημιουργούν ντουλαπάκια. Το δάπεδο είναι ξύλινο και το λέγανε πάτωμα. Διαχωρίζεται από το υπόλοιπο σπίτι με ένα λεπτό τοίχο στο ύψος του τοίχου του σπιτιού, την μισάντρα που μπορεί να είναι είτε από λάσπη, είτε καλαμένια, είτε από τάβλες. Οι επόμενοι δυο χώροι είναι οι δύο νέοι που προστέθηκαν, δηλαδή η μπασιά και η καμαρούλα. Η μπασιά είναι ο προθάλαμος του σπιτιού, ένας τετράγωνος χώρος που σε κάθε τοίχο του υπάρχει μια πόρτα. Η μία είναι η πόρτα εισόδου στο εσωτερικό του σπιτιού γενικώς, απέναντί της είναι η πόρτα που οδηγεί στην καμαρούλα και στα πλάγια υπάρχουν δυο πόρτες που οδηγούν η μεν μια στην σάλα και η δε άλλη στην γωνιά. Η καμαρούλα είναι ο χώρος που περικλείεται ανάμεσα στα χωρίσματα της γωνιάς και της σάλας και στο χώρισμα της μπασιάς και του εξωτερικού τοίχου του σπιτιού, όπου υπάρχει ένα παράθυρο. Χρησιμοποιείται είτε για αποθήκευση αγαθών είτε για κατάκλιση. Η γωνιά βρίσκεται στην θέση αντιδιαμετρικά της σάλας. Στην στενή της πλευρά υπάρχει το τζάκι ή η παρεστιά με καμινάδα αυτή την φορά. Έχει 2 παράθυρα στις πλαϊνές πλευρές εκ των οποίων το ένα που βρίσκεται δίπλα στην πόρτα είναι συνήθως μικρότερο από τα υπόλοιπα παράθυρα του σπιτιού. Κάτω από το μεγάλο παράθυρο της γωνιάς υπάρχει συνήθως ο νεροχύτης και κάτω από το μικρό το κρεβάτι που κοιμούνται οι ηλικιωμένοι το σπιτιού, δηλαδή οι γονείς του άντρα εκτός αν ο άντρας είναι σώγαμπρος. Το δάπεδο είναι πέτρινο όπως επίσης και της καμαρούλας και της μπασιάς. Αποφεύγεται η χρήση ξύλινου πατώματος στην γωνιά λόγω κινδύνου πυρκαγιάς από το τζάκι το οποίο βρίσκεται στο ίδιο ύψος με το δάπεδο. Το ανώι επικοινωνεί με το κατώι με μια καταπακτή στο ξύλινο δάπεδο η οποία βρίσκεται μπροστά στην πόρτα της σάλας.Το κατώι είναι ο χώρος αποθήκευσης αγαθών και γεννημάτων και ο χώρος στάβλισης των ζώων της οικογένειας. Είναι μονόχωρο αλλά ξεχωρίζουμε δυο ισομερείς διαμερίσεις στο κατώι που επηρεάζονται άμεσα από την διαμόρφωση του δαπέδου του ανωγιού. Δηλαδή ο ένας χώρος είναι ο χώρος κάτω από το ξύλινο πάτωμα στον οποίο αντιστοιχεί και η πόρτα του κατωγιού. Εδώ τοποθετούνται τα ζωντανά. Ο άλλος χώρος είναι ο χώρος κάτω από την γωνιά, την μπασιά και την καμαρούλα. Είναι μια τοξωτή κατασκευή που ονομάζεται καμάρα. Το πάνω μέρος της καμάρας είναι το πέτρινο δάπεδο του ανωγιού. Στην καμάρα τοποθετούνται τα κρασιά, τυριά, κρέατα και γενικότερα τα αγαθά του σπιτιού. Διαχωρίζεται από τον χώρο στάβλισης με χαμηλό πέτρινο τοίχο η ξύλινο φράχτη. Η καμάρα δεν έχει παράθυρα εκτός από σπάνιες περιπτώσεις όπου υπάρχει στο πίσω μέρος ένα μικρό παράθυρο και αυτό γίνεται όταν το σπίτι δεν βρίσκεται σε πλαγιά ώστε το πίσω μέρος του να είναι μέσα στη γη. Ο χώρος στάβλισης έχει παράθυρα συνήθως 12 είτε στο μπροστινό μέρος, είτε δίπλα στην πόρτα. Πολλά σπίτια ευπόρων κυρίως οικογενειών που είναι και πιο ψηλά και πιο μεγάλα έχουν κατώι το οποίο είναι όλο χτισμένο καμάρα. Πολλές φορές, κυρίως όταν το σπίτι βρισκόταν σε δημοσιά ή σε πλατεία, το κατώι λαμβάνει άλλη λειτουργικότητα. Λειτουργεί ως καφενείο, ταβέρνα, μπακάλικο, εμπορικό, κλπ. Οπότε δεν κατοικούν ζώα και τα τρόφιμα συνήθως δεν αποθηκεύονται εκεί. Γι’ αυτό πολλά σπίτια έχουν και υπόγειο με είσοδο από το κατώι μέσω καταπακτής και είτε είναι χτισμένο στο μοτίβο της καμάρας ή είναι σκεπασμένο με τάβλες, οι οποίες είναι τμήμα ξύλινου πατώματος του κατωγιού. Επιπλέον, υπάρχουν περισσότερα ανοίγματα ώστε το κατώι να λούζεται από φως. Δηλαδή στην όψη του σπιτιού τα παράθυρα αντικαθίστανται από δυο πόρτες ή μια πόρτα κι ένα παράθυρο ή μια πόρτα και δυο παράθυρα χωρίς αυτό να σημαίνει ότι τα παράθυρα στις πλαϊνές πλευρές εξαφανίζονται.Η είσοδος στο ανώι γίνεται στην πρωταρχική μορφή με την βοήθεια ξύλινης σκάλας και στην συνέχεια με πέτρινη. Τελικά αναπτύχθηκε μια άλλη μορφή η οποία και κυριάρχησε στην Κρεμαστή και σε όλο γενικά τον Ζάρακα, το λιακό. Το λιακό μπορεί κανείς να πει ότι είναι η ανάπτυξη του πλατύσκαλου της πέτρινης σκάλας που οδηγεί στην πόρτα. Είναι ορθογώνια συνήθως κατασκευή που διευκολύνει την πρόσβαση στο σπίτι με μήκος ίσο περίπου με το μισό του υπόλοιπου σπιτιού. Το λιακό γωνιάζει στο σημείο όπου υπάρχει η πόρτα και είναι ένα είδος βεράντας με χαμηλό τοίχο 3050 εκατοστά περιμετρικά. Ο ισόγειος χώρος του λιακού είναι συνήθως καμάρα, σε σπάνιες περιπτώσεις είναι σκεπασμένος με τάβλες. Χρησιμοποιείται είτε ως χώρος αποθήκευσης, στάβλισης ή ως στέρνα με το στόμιο στο πάνω μέρος του λιακού. Πολύ συχνή είναι και η χρήση του χαγιατιού, που είναι ουσιαστικά ένα σκεπασμένο λιακό. Η είσοδος στο χαγιάτι γίνεται με την βοήθεια πέτρινης σκάλας και φέρει συνήθως ένα παράθυρο που βλέπει όπου βλέπει και η όψη του σπιτιού κι άλλο ένα στο πλάι της πόρτας. Πολλές φορές δεν είναι χτισμένο γύρω γύρω αλλά λείπει ο τοίχος στην πλευρά πάνω από την πόρτα του ισογείου. Πολύ συχνό είναι και η επιμήκυνση του λιακού ως μπροστά ώστε να αποκτά ίδιο μήκος με το υπόλοιπο σπίτι. Ο ισόγειος χώρος της κατασκευής αυτής είναι τοξωτή καμάρα ανοιχτή, όπου στο τέλος της είναι η πόρτα εισόδου στο κατώι και στο πλάι η πόρτα εισόδου στον ισόγειο χώρο του λιακού.Η σκεπή είναι τρίριχτη με τάβλες, κεραμίδια και λάσπη. Η κατασκευή την στέγης συνοδεύεται με την χρήση μεγάλων ξύλινων δοκαριών που λέγονται τράβες. Βασικό στοιχείο του κρεμαστιώτικου σπιτιού είναι και ο θολωτός φούρνος είτε στο πίσω μέρος της οικίας είτε σε κάποιο σημείο της αυλής. Όσον αφορά την καλλωπιστική διάθεση, οι Κρεμαστιώτες έβαφαν την κορνίζα γύρω από τα παράθυρα και τις πόρτες με έντονο μπλε χρώμα, κάτι που σήμερα σπάνια βλέπουμε στα σπίτια του χωριού και πρέπει να επιστρέψει ώστε να αρχίσει το χωριό να λαμβάνει πάλι την λιτή κι απέριττη αλλά συνάμα μαγευτική ομορφιά του…

Νίκος Μπαριάμης


 

ΠΩΣ ΜΕΓΑΛΩΝΑΜΕ ΣΤΟ ΧΩΡΙO ΣΤΑ ΠΕΤΡΙΝΑ ΧΡΟΝΙΑ (1940-1960)

(Από την κούνια μέχρι τη Στράτευση)

  • Αφήγημα για να ενημερώνονται οι νέες Γενιές –

Τα τελευταία χρόνια οι ελληνικές οικογένειες βιώνουν πολύ δύσκολες καταστάσεις (φτώχεια, ανεργία, υποβαθμισμένη παιδεία και υγειονομική περίθαλψη, αβεβαιότητα για το μέλλον), που μας πάνε πίσω στα πέτρινα χρόνια που έζησε η γενιά μου.

Προβληματισμένος από τη σημερινή κατάσταση και αναζητώντας πατήματα για να την εξηγήσω, να απαλλαγώ από την ασχήμια της και να αναπνεύσω αισιοδοξία, για το μέλλον, γύρισα πίσω το θυμητικό μου, ώστε να μπορέσω να αφηγηθώ το πώς μεγαλώναμε στο χωριό στα πέτρινα χρόνια, από την μέρα που γεννηθήκαμε μέχρι τη χρονιά που πήγαμε στρατιώτες να υπηρετήσουμε την πατρίδα μας.

Θα περιγράψω πως μεγαλώναμε στα εξής στάδια ζωής:

  • Βρέφος
  • Νήπιο
  • Παιδί
  • Έφηβος
  • Στρατεύσιμος 
  1. Βρεφική περίοδος (0 – 2 χρόνια)

Δεν θυμάμαι………….. τη γέννησή μου. Έμαθα την ημερομηνία όταν πήγα σχολείο. Οι εγκυμονούσες γυναίκες, δεν πήγαν ποτέ σε γιατρό (γενικής ιατρικής γιατί γυναικολόγοι δεν υπηρετούσαν στην περιφέρεια). Στο χωριό η μόνη εκπαιδευμένη μαμή (που είχε εκπαιδευθεί στο Λεωνίδιο) ήταν η θεία Χρυσούλα Παναρίτη (κόρη του Τσιπόκλα, μάνα του Βορειά). Πρακτική μαμή ήταν η θεία Λένη Κοσκινού (μάνα του Ηλία Τσορομώκου). Όταν έπιαναν οι πόνοι την εγκυμονούσα, η πεθερά της ειδοποιούσε τη θεία Χρυσούλα και έφτανε αμέσως. Μου είχε διηγηθεί στα στερνά της, ότι, ως μαμή στο χωριό, βοήθησε με επιτυχία 1.200 γεννήσεις. Πολλές γυναίκες γέννησαν στον δρόμο, στην ύπαιθρο, στο μαντρί (κτηνοτρόφοι) χωρίς βοήθεια μαμής. Η θεία Τασία Ξαστερούλη γέννησε στο δρόμο στο Πανωλάμπι. Με θεϊκή ίσως πρόνοια, με άριστη υγεία των γυναικών, δεν θυμάμαι ούτε άκουσα δύσκολες γέννες, που να απαιτήθηκε γιατρός, ούτε βρεφικό θάνατο.   

Η λεχώνα έβγαινε έξω από το σπίτι μετά από 40 ημέρες (μέχρι να σαραντίσει) και να πάρει ευχές από τον παππά.

Το βρέφος μέχρι να βγάλει δόντια, τρέφονταν μόνο με μητρικό γάλα και έπινε νερό της βρύσης με το κουτάλι. Για 5 - 6 μήνες ήταν φασκιωμένο σφιχτά (σαν λουκάνικο) για να αναπτύξει καλές και λειτουργικές αρθρώσεις. «Πάμπερς» δεν υπήρχαν, χρησιμοποιούσαν κουρέλια από μάλλινες φανέλες, ντρίλι ύφασμα. Μπάνιο στη σκάφη με κρύο νερό της βρύσης.

Το βρέφος κοιμόταν στην ξύλινη κούνια της οικογένειες (φτιαγμένη από ξυλουργό, τον Καλάρη ή Σουσάνα), ή στη νάκα που κρέμοταν από την τράβα της σκεπής του σπιτιού, ή στον τον έλατο ή γκορτζιά (στο θέρο, στο μαντρί) με νανούρισμα από τον ήχο του τζίτζηρα και το ελαφρό φύσημα του αέρα. Φύλακας της νάκας με το μωρό στην ύπαιθρο ο σκύλος του σπιτιού.

Τα μωρά που δεν είχαν ύπνο και έκλαιγαν τα κοίμιζαν οι μανάδες ή οι γιαγιάδες ποτίζοντας τα με εκχύλισμα «ύπνου» (καρπός της κακατσιούλας, της γνωστής παπαρούνας από την οποία εξάγεται το όπιο).

Το βρέφος (παιδί ή κορίτσι), πριν περπατήσει ντυμένο με υφαντή πουκαμίσα, ξυπόλητο, στην αγκαλιά της γιαγιάς μεταφέρονταν στην εκκλησία της Παναγίας (στον γυναικωνίτη, που ήταν η κολυμπήθρα) για να βαπτισθεί. Είχα βρεθεί θεατής πιτσιρίκος σε πολλές βαφτίσεις.

Ήταν ένα απλό γλυκό μυστήριο, έδινε ιδιαίτερη χαρά στους γονείς και στους παππού – γιαγιά όταν έπαιρνε το όνομά τους.

Η δήλωση γέννησης – βάπτισης των παιδιών στο Κοινοτικό Γραμματέα (Ληξίαρχος Ο Παπακώστας) γίνονταν αμέσως, λόγω στρατολογίας, ενώ των κοριτσιών αργούσε πολύ.

Παιδίατρος δεν υπήρχε. Οι παιδιατρικές υπηρεσίες ήταν στα χέρια των γενικών Ιατρών (Καλκαντής, Τζοβάνης, Παπαγιαννόπουλος) σε αποστάσεις 4-5 ωρών (πεζοπορία ή με τα ζα).

Δεν θυμάμαι βρεφικό θάνατο στο χωριό με 20-30 γεννήσεις το χρόνο. Ας εξηγήσουν το φαινόμενο οι ερευνητές γιατροί.

Το βρέφος μόλις έβγαζε δόντια και περπατούσε, απογαλακτίζοταν, έμπαινε στο συσσίτιο της οικογένειας και στο στάδιο του νηπίου.

  1. Νηπιακή περίοδος (2-6 χρόνια)

α. Εμφάνιση: Ολόσωμη πουκαμίσα υφαντή στον αργαλειό του σπιτιού ή πουκάμισο – παντελόνι (οι εύποροι), χωρίς παπούτσια (τα περισσότερα νήπια) ή ξώραφα αρβυλάκια κατασκευασμένα στους ντόπιους τσαγκάρηδες. Πολλά νηπιάκια είχαν παπούτσια πλεχτά με λαστιχένια σόλα. Τα εύπορων οικογενειών φορούσαν αρβυλάκια με προκαδούρα που τα αγόραζαν στην Αναβρυτή της Σπάρτης. Αργότερα που κυκλοφορούσα τα πλαστικά της «ΕΛΒΙΕΛΑ» ποδέθηκαν πολλά παιδιά.

β. Δραστηριότητες ημέρας :

  • Παιχνίδι στις αυλές ή στην ύπαιθρο («Βώλους», «αμάδες, «κρυφτούλι»)
  • Θελήματα (στα μαγαζιά, σε συγγενικά σπίτια)
  • Φροντίδα στα ζώα του σπιτιού (χορτάρι στη γίδα, τροφή στο σκυλί, κλείσιμο της κοτότρυπας του κοτετσιού για το φόβο της αλεπούς) νερό στο σπίτι από την κεντρική βρύση ή γούρνα της γειτονιάς, με τη βίκα ή τέστα
  • Παρέα με το μεγαλύτερα αδέλφια, για μάθηση και προστασία
  • Στα 4-5 χρόνια, πήγαιναν τα ζα στη βρύση για νερό, μάζευαν κούλμπενα και άλλα χορτάρια από τους κήπους για τις γίδες, τα κουνέλια, τις κότες του σπιτιού
  • Άκουγαν δίπλα στο τζάκι με το φως της λάμπας ιστορίες του χωριού από τον παππού, την γιαγιά και μάθαιναν τα πρώτα γράμματα και αριθμούς

γ. Ύπνος – Καθαριότητα: Στρωματσάδα στην Γωνιά με το τζάκι (ψαθί, σάισμα, βελέντζα) το χειμώνα, στο χαγιάτι το καλοκαίρι.

Κάθε μήνα κούρεμα με την ψιλή, λούσιμο.

Ο πιτσιρικάς ακούνητος ανάμεσα στα πόδια της μάνας ή της γιαγιάς που τον έλουζε με μια πλάκα σαπούνι σπιτικής παραγωγής, βάρους 1-2 κιλά και χλιαρό ή κρύο νερό της περισσότερες φορές, έκλαιγε, ζούσε μαρτύριο. 

  1. Παιδική περίοδοι (7 – 13 χρόνων)

Αρχίζει ο αγώνας της ζωής. Σχολείο για τη βασική παιδεία – Δουλειές σπιτιού – παιχνίδια.

α. εμφάνιση: Πουκάμισο – κοντό παντελόνι με ράντες (δεν είχαμε λουρίδες) υφαντά στον αργαλειό του σπιτιού. Φανέλλα (πουλόβερ) πλεγμένη από μάνα ή γιαγιά, άσπρου χρώματος. Σακάκι σπάνια. 

Παπούτσια: Τα περισσότερα παιδιά ξυπόλητα. Μικρός αριθμός με «ελβιέλα» πλαστικά, άρβυλα με προκαδούρα και τσαρούχια στις δουλειές (στο καμάτι)

Όσες οικογένειες έπαιρναν δέματα από Αμερική έντυναν τα παιδιά τους με αμερικάνικα ρούχα, αποφόρια από μεγάλα παιδιά Αμερικανάκια, που έμοιαζαν σαν μασκαράδες, εικόνες «κιτς»

Στα πολύ φτωχά παιδιά τα ρούχα τους (παντελόνι, πουκάμισο ήταν από μπαλώματα και πολλές φορές διαφορετικού χρώματος.

Ξέρω οικογένεια που είχε λάβει από εξωτερικό ύφασμα επένδυσης καναπέ και το χρησιμοποίησε για το ντύσιμο των παιδιών της.

β.      Δραστηριότητες: Σχολείο όταν το χωριό είχε δάσκαλο. Δεν ήταν υποχρεωτική η φοίτηση στο Δημοτικό. Οι γονείς ανάλογα με τις ανάγκες τους σε εργατικά χέρια, έστελναν τα παιδιά σχολείο, όποτε μπορούσαν.

Θυμάμαι ότι όταν πήγαινα Β’ τάξη (8 χρονών) είχα συμμαθητές 12 – 13 χρονών.

Σχολειό πρωί – απόγευμα, οι μαθητές ξεκίναγαν από το σπίτι όταν χτυπούσε η καμπάνα του χωριού (από τους μαθητές επιμελητές) γιατί τα σπίτια δεν είχαν ρολόγια. Τσάντα πάνινη υφαντή. Βιβλίο μόνο αναγνωστικό και τετράδια (αριθμητικής, καλλιγραφίας, έκθεσης). Οι δάσκαλοι αυστηροί, με τη βέργα στο τραπέζι.

Πρωινό: Μέχρι την Αμερικάνικη βοήθεια (Ούντρα) ό,τι μπορούσε η οικογένεια (κρασόψωμο, γάλα με αλάτι, ή σκέτο ψωμί). Αργότερα (μετά το 1949) το πρωϊνό ετοιμάζονταν στο σχολείο από μαθητές, ε’ στ’ τάξης. Ήταν πολύ καλό (Γάλα σκόνη, τυρί κίτρινο, σταφιδόψωμο). Πίναμε 1-2 κάρτες (αλλουμινένιο κύπελο)

  • Τις μέρες που τα παιδιά δεν είχαν σχολείο (Αργίες, δεν είχαμε δάσκαλο) ή δεν τα έστελναν οι γονείς τους, πήγαιναν σε δουλειές της οικογένειας (στο καμάτι, στο θέρο, στον τρύγο, μάζευαν χορτάρι για σανό, φύλαγαν τα γίδια των κτηνοτρόφων)

Τα καλοκαίρια με τις ζέστες, μπάνιο στις χαβούζες του χωριού, ολόγυμνα.

Τις ελεύθερες από δουλειές του σπιτιού ώρες κάναμε δουλειές σαν πρόσκοποι (κτίζαμε σπιτάκια, ετοιμάζαμε φτιάχναμε μπρίκια από κουτιά γάλατος, μαγειρεύαμε πατάτες βραστές, ψήναμε πουλιά που σκοτώναμε με τη σφεντόνα, τραγουδούσαμε λαϊκα. Είχαμε σφυρίχτες που έφτιαχνε ο φαναρτζής «κουφοχρήστος». Οι μικρότεροι μάζευαν πεταμένα στα ρέμματα κέρατα από γίδια και σχημάτιζαν κοπάδια, παριστάνοντας τον μικροτσοπάνη.

  1. Εφηβική περίοδος (13 – 18 χρονών)

Μέχρι τα 15 χρόνια τα παιδιά φόραγαν κοντό παντελόνι, ντρίλι του αργαλειού. Στα 16 χρόνια μακρύ παντελόνι, πουλόβερ άσπρο.

Άρβυλα φτιαγμένα από τους τσαγκάρηδες του χωριού (Θ. Παράσχη, Ι. Ζώταλη, Ν. Φριντζήλα, Π. Μανούσο).

Όλοι μπαίναν συστηματικά στην παραγωγή του σπιτιού και σε μεροκάματο (Στα χωράφια καμάτι – θέρος, στο αμπέλι, καυσόξυλα χρονιάς, υλοτομία στον κάμπο για το λάδι και το στάρι της οικογένειας, στα ρύζια μεροκάματο).

Τα βράδυα στις ταβέρνες ξεροσφύρι με στραγάλια, παρέες τις νύκτες σε όλες τις γειτονιές τραγούδια και καντάδες αγάπης και έρωτα.

Η πείνα μας ανάγκαζε να κλέβουμε φρούτα από δένδρα μέσα ή έξω από το χωριό (Σύκα, αχλάδια, σταφύλια). Τις Κυριακές και γιορτές παιδιά και κορίτσια πήγαιναν στην εκκλησία. Είχαμε και πολλούς που αγαπούσαν τα μουσικά όργανα (λαούτο, βιολί) και οργάνωναν βεγγέρες.

Όλοι οι έφηβοι ζούσαν με πολλές στερήσεις, σε απόλυτη φτώχεια όμως δεν γονάτισαν, μπορούσαν και τραγουδούσαν, ερωτευόντουσταν και κρατούσαν με δύναμη ζωντανό το όνειρο της καλύτερης ζωής.

  1. Από το τέλος της εφηβείας μέχρι τη στράτευση (19-21 χρόνια)

Συνέχιση του αγνώνα επιβίωσης της οικογένειας. Στο χωράφι, στο αμπέλι, στο δάσος για ξυλεία, στον κάμπο.

Ο εμφύλιος χειροτέρεψε την ζωή, ο φόβος βίαιης στράτευσης από τους αντάρτες ήταν έντονος.

Όλοι περίμεναν κάποια οικονομική βοήθεια από συγγενείς μετανάστες στην Αμερική.

Οι άνδρες προετοιμάζονταν να περάσουν «περιοδεύον» (συμβούλιο επιλογής οπλιτών) για να στρατευθούν, φρόντισαν να προκαλέσουν ενδιαφέρον στις υποψήφιες νύφες, ονειρευόντουσαν δικό τους σπιτικό (μάζευαν την πέτρα για το χτίσιμο του σπιτιού, την ξυλεία).

Επιμέλεια στην εμφάνιση (σκαρπίνια, ρολόι, μπριγιόλ στα μαλλιά τσάκιση στο παντελόνι)

Όταν έρχονταν η πρόσκληση για κατάταξη στο Στρατό (20-30 στρατεύσιμοι) οργάνωναν γλέντι τριήμερο, ρεφενές).

Έφευγαν για στρατιώτες με τις θερμές ευχές των γονιών και αδελφών τους και όλου του χωριού. Στρατιώτες 3 χρόνια.

Μετά τον εμφύλιο οι νέοι των χωριού επιδίωκαν έντονα την μετανάστευση στην πρωτεύουσα ή στο εξωτερικό.

Σε αυτή την περίοδο, στα πέτρινα χρόνια, η ζωή και η κοινωνία του χωριού, ήταν ανεπιτήδευτη, γνήσια, χωρίς ψεύτικες αποχρώσεις, όλα τα μέλη της ίσα.

Η κοινωνία συνεκτική, οι άνθρωποι αγαπημένοι, αγωνιστές της ζωής αγνοί. Αγάπη και αλληλοσεβασμός. Απλή ζωή, χωρίς άγχος μόνο τον άρτο τον επιούσιο. Οικογένεια κυψέλη, δεμένη, με αγάπη, δυνατή.

Αυτή η συνεκτική κοινωνία διαμόρφωσε άτομα με αγωνιστικότητα, αλληλεγγύη, τόλμη, ήθος, ειλικρίνεια και καλούς πολίτες.

Συγκρίνοντας τη σημερινή κοινωνία της αφθονίας, του κινητού και της ταμπλέτας, της «επιτρέπουσας» τα πάντα, και της ατομικότητας, με την παραπάνω κοινωνία των πέτρινων χρόνων μου δημιουργείται το αδυσώπητο ερώτημα: Μήπως τότε ήταν καλύτερη η ζωή μας; Πιστεύω πως ήταν και την νοσταλγώ.

Ν.Α.Δ 


 

Η ομορφιά των εγκαταλελειμμένων σπιτιών της Κρεμαστής

Τα χρόνια πέρασαν , τα περισσότερα σπίτια στην Κρεμαστή ανακαινίστηκαν , επισκευάστηκαν , κατεδαφίστηκαν και στην θέση τους κατασκευάστηκαν νέα , σύγχρονα με όλες τις ανέσεις ώστε να μπορούν να φιλοξενούν τους ανθρώπους τους ακόμη και στις σκληρές συνθήκες που επικρατούν στο χωριό τον χειμώνα.Περιπλανώμενοι στο χωριό μπορούμε να δούμε αρκετά σπίτια που έχουν εγκαταλειφθεί για διάφορους λόγους , από τους ιδιοκτήτες τους αλλά και από τον χρόνο… Διατηρούν παρ΄ όλα αυτά μια ομορφιά και μαγεία όταν τα παρατηρείς, καθώς διακρίνονται τα βασικά και κύρια χαρακτηριστικά της οικοδόμησης αλλά και της παραδοσιακής ζαρακίτικης αρχιτεκτονικής. Σε πολλά σπίτια έχει υποχωρήσει η στέγη όμως η πέτρα δύσκολα θα παραδοθεί , θα πρέπει να περάσουν αρκετά χρόνια ακόμη. Στο κατώι διακρίνεται η καμάρα βασικό στοιχείο κάθε σπιτιού που βοηθά στην καλύτερη στήριξη του. Το επίπεδο της σάλας έχει υποχωρήσει λόγω των ξύλινων σανιδιών που αποτελούσε το πάτωμα. Στο πάνω μέρος στην γωνιά υπάρχει η εσοχή της καπνοδόχου, όπου συγκεντρώνονταν όλη η οικογένεια καθώς εκεί ήταν το πιο ζεστό σημείο του σπιτιού. Κάποιος μπορεί εύκολα να διακρίνει και την έντονη χρωματική διάθεση που υπήρχε ανέκαθεν στο χωριό . Το λουλακί χρώμα κυριαρχεί όχι μόνο στις κορνίζεςπεριγράμματα των παραθύρων αλλά και στους εσωτερικούς τοίχους των σπιτιών μαζί με το σκούρο κόκκινο χρώμα κοντά στην καπνοδόχο. Άλλο ένα ακόμη χαρακτηριστικό είναι τα εσωτερικά ανοίγματα στους τοίχους σαν αποθηκευτικοί χώροι που σήμερα βρίσκει κανείς παλιές φωτογραφίες ή φλιτζάνια του καφέ και άλλα σκεύημικρούς θησαυρούς…Σπίτια σε αυτή την κατάσταση βρίσκει κανείς σε όλο το χωριό διάσπαρτα, τα πιο πολλά όμως βρίσκονται δίπλα στο νεκροταφείο αλλά και πάνω από τον Άγιο Κωνσταντίνο στην είσοδο του χωριού.Μπορεί οι στέγες τους να έχουν καταρρεύσει , ο ασβέστης να μην υπάρχει πια για να βοηθά την τοιχοδομή , όμως αυτά τα σπίτια ασκούν μια μυστηριακή γοητεία που αξίζουν της προσοχής μας. Άλλωστε μελετώντας το παρελθόν , μπορούμε να γίνουμε καλύτεροι στο μέλλον.

ΙΩΑΝΝΗΣ ΓΚΙΟΥΖΕΛΗΣ


  

ΟΙ ΔΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΕΥΤΥΧΙΑΣ

 Καλοκαιριάτικο πρωϊνο, πήρα το δρόμο για Κρυόβρυση.

Στο δρόμο μου συνάντησα τον μπάρμπα Θοδωρή.

Στο παγκάκι της Βρύσης ακουμπισμένος, με την μαγκούρα να τον συντροφεύει, ο μπάρμπα Θοδωρής αγνάντευε τα γύρω βουνά,  ίσως και να ονειρευόταν, το βλέμμα του έμοιαζε απλανές. Ήταν κοντά στα ενενήντα. Από πολύ καιρό τα πόδια του βάρυναν , δεν είχε πια στις αντοχές  να κινείται με ευκολία και του άρεσε να αράζει εκεί στο παγκάκι της Βρύσης να χαζεύει τα γύρω του όπως μου εξήγησε όταν  πλησίασα να τον χαιρετίσω.

Τραβούσαν την προσοχή του απλά πράγματα, η βουή του αέρα, το πέταγμα ενός πουλιού ή ενός εντόμου, ένας ήχος, ή ακόμη και τίποτε  όταν τον παρέσυρε το πνεύμα και τα μάτια απλώς έμειναν ακίνητα, κατακτημένα από τις σκέψεις ή τις αναπολήσεις. «Είναι η ευτυχία μου αυτή» θα εξομολογηθεί σε μένα, τον κάτοικο της πόλης, που γοητεύθηκα με το ύφος, τον τρόπο και την ομιλία του γέροντα.

Ήμουν μπερδεμένος από εκείνα που κάθε τέλος καλοκαιριού ταράζουν τους ανθρώπους της Πόλης και τους ξαναβάζουν στο σκληρό παιχνίδι της καθημερινότητας, που το καλοκαίρι χαλαρώνει και δημιουργεί ψευδαισθήσεις ότι η ζωή μπορεί να είναι αλλιώς. Στάθηκα όμως στο παγκάκι, είδα το ήμερο γεροντικό πρόσωπο και αναζήτησα απαντήσεις.

«Θες να βρεις την ευτυχία παιδάκι μου; δεν ξέρω το δρόμο της, μα θα σου πω που τη βρήκα εγώ. Εδώ μεγάλωσα σε αυτό το όμορφο χωριό έφυγα μόνο για να υπηρετήσω την πατρίδα. Εδώ ανάμεσα σε αυτές τις καταπράσινες πλαγιές, πέρασα τα χρόνια μου δουλεύοντας στα χωράφια. Πότε  στο όργωμα, άλλοτε στο σκάλο, μετά στον θερισμό. Στον τρύγο, κόβοντας ξύλα ή φροντίζοντας τα ζώα. Παλεύοντας με τη φύση, στα καλά και στα άσχημα της, με λίγα , με εκείνα που είχαμε. Δικό μας ψωμί, δικά μας τα κηπευτικά , τα φασόλια, τα ρεβίθια, οι φακές, το κρασί απ’ τα αμπέλια μας, το γάλα, το τυρί, το βούτυρο, αγνά από τα ζωντανά μας. Καθαρά, χωρίς φάρμακα, χωρίς ορμόνες, με γεύση κανονική σε μέγεθος σωστό, όπως τα φτιάχνει ο καιρός, όπως τα μεγαλώνει το χορτάρι και ο ήλιος. Λεφτά δεν είχαμε ποτές πολλά, δεν μας έλειψαν κιόλας, ούτε που τα ζηλέψαμε. Τα παιδιά, έξι ζωή να ‘χουνε τα αναθρέψαμε καλά, πήγανε  στο σχολείο, έφυγαν στην Αθήνα και στο εξωτερικό, πρόκοψαν, έχουν αμάξια, σπίτια, δουλειές, αλλά, να σου πω την αλήθεια, στενοχωριέμαι. Τα βλέπω αναστατωμένα σαν και σένα όλο έγνοιες και σκοτούρες και σκέφτομαι αν έκανα καλά και δεν τα κράτησα εδώ στο χωριό, κοντά μου. Αρχόντοι θα ‘τανε τώρα. Θα είχανε το χωριό δικό τους, αν κράταγαν και τα δικά μου χούγια, νοικοκυραίοι μεγάλοι θα γίνονταν. Να σου πω το μυστικό ποιο είναι. Απλή ζωή, περπάτημα πολύ, δουλειά χειρωνακτική, αλλά με σύστημα και αγάπη. Όχι το έργο για το έργο. Με μεράκι  το όργωμα, το κλάδεμα με πόνο για τ’ αμπέλι, ο σκάλος μερακλίδικος, τα ζώα με αγάπη και υπομονή. Και τους ανθρώπους με καλωσύνη. Μη σε πιάνουν ποτές  εγωισμοί και φανατισμοί. Δώσε, άμα θες να πάρεις και τέλος πάντων, δώσε τόπο στην οργή, όλα έχουν την εξήγηση τους. Άμα γνωρίζεις, μπορείς και να καταλαβαίνεις τον κόσμο καλύτερα και να ξέρεις πως τα λεφτά δεν φέρνουν την ευτυχία, ούτε και τα αξιώματα.

Η απλή ζωή και η ανεκτικότητα δίνουν τη χαρά, γεμίζουν τη ζωή. Έτσι πορεύτηκα στη ζωή μου και πιστεύω ότι βρήκα την ευτυχία μου»

«Να ‘ σε καλά μπάρμπα Θοδωρή του είπα, σ’ ευχαριστώ για όσα μου είπες» Έμεινα για λίγο σιωπηλός, το βλέμμα μου έψαξε στα γύρω βουνά μήπως και δω αυτό που κοιτούσε ο μπάρμπα Θοδωρής, αλλά δεν τα κατάφερα. Τον αποχαιρέτησα και έφυγα για να ξαναβρώ τον κόσμο μου, που θέλω αλλά δεν μπορώ να αρνηθώ, ούτε να ξεπεράσω.

  • Οι παραπάνω σοφές σκέψεις του μπάρμπα Θοδωρή Κρεμαστιώτη γέροντα, πόσο ρεαλιστικές και σωστές φαντάζουν στη σημερινή κοινωνική πραγματικότητα, στην γενική κρίση, που περνά η πατρίδα μας! Ας τις κρατήσουμε σαν οδηγό στη ζωή μας. 

  Ν.Α.Δ


ΔΥΣΚΟΛΑ ΧΡΟΝΙΑ


Τα παιδικά μου χρόνια τα πέρασα κατά βάση στο χωριό που γεννήθηκα την Κρεμαστή. Υπήρχε τότε στο χωριό μία μαμή η θειά Παμινώνταινα που ξεγεννούσε όλες τις γυναίκες στο χωριό Η προσφορά της στο χωριό υπήρξε ανεκτίμητη. Οι γυναίκες όταν έρχονταν οι πόνοι λίγο πριν γεννήσουν κρέμονταν στην πόρτα της γωνιάς. Η παιδική θνησιμότητα ήταν πολύ μεγάλη . Πολλές γυναίκες γεννούσαν όταν γυρνούσαν πεζές από το καμάτι. Σημειώνω ότι τα χρόνια εκείνα η θέση της γυναίκας ήταν για κλάματα δεν μιλάω μόνο για πολιτικά δικαιώματα αφού αυτά ήτα ανύπαρκτα. Ανάσταιναν τα παιδιά δούλευαν στα χωράφια φρόντιζαν τους γέρους δεν πήγαιναν στην αγορά και στα μαγαζιά Αυτά να τα λαμβάνουν υπόψη οι νοσταλγοί του παρελθόντος. Θα αναφερθώ τώρα στους ξενιτεμένους που αν και περνούσαν δύσκολα στην ξενιτιά δεν ξεχνούσαν τους συγγενείς στο χωριό και πρόσφεραν πάρα πολλά χωρίς κάποια ανταμοιβή αναφέρω μια περίπτωση από τις πάρα πολλές. Όταν πέρναγε κάποιο αεροπλάνο από το χωριό έβγαινα στην αυλή και φώναζα .Μπάρμπα Αριστείδη πέτα μου ένα ζευγάρι παπούτσια γιατί είμαι ξυπόλυτος Ο Αριστείδης Ζώταλης έφυγε περίπου 10 χρονών για την Αμερική .Είχε έρθει ένας γείτονας που ζούσε στην Μινεσότα και ζήτησε από τον παππού ένα παιδί να το πάρει στην Αμερική .Έτσι ο θείος Αριστείδης πήγε στην Αμερική έστελνε βοήθεια στους γονείς του προίκισε τις αδελφές του με τον άλλο μου θειο Νίκο αυτός πήγε στην Αργεντινή . Όταν έγινε κοντά στα 90 πήγε και τον βρήκε η αδελφή μου, μιλούσε άψογα τα ελληνικά θυμόταν τα πάντα από το χωριό ακόμα και τα δρομάκια που περπάταγε μικρός. Όταν πήγαινα στο Δημοτικό ήμασταν πάνω από 200 παιδιά. Διαβάζαμε με το λυχνάρι και πηγαίναμε στο σχολείο πρωί απόγευμα όταν χτυπούσε η καμπάνα. Σε τραγική θέση ήταν τα παιδιά των κτηνοτρόφων γιατί το χειμώνα πήγαιναν στα χειμαδιά και έτσι άλλαζαν σχολείο και δεν τους έδιναν σημασία στα χωριά του κάμπου . Αυτά τα κρεμαστιωτάκια σήμερα είναι οι πρώτοι νοικοκύρηδες σε αυτά τα χωριά . Βέβαια όλα τα παιδιά πηγαίναμε ξυπόλυτα στο σχολείο. Αν φορούσαμε καμιά φορά αρβύλες αυτές ήταν ασήκωτες . Από το σπίτι παίρναμε και ένα ξύλο για θέρμανση και για το βράσιμο του γάλακτος,. Υπήρχαν και τα συσσίτια γάλα βούτυρο τυρί. Οι απείθαρχοι μαθητές πέραν του ξυλοδαρμού έμπαιναν και νηστεία στον υπόγειο του σχολείου και όταν έβγαιναν ήταν κατουρημένοι από το φόβο στο σκοτάδι. Ο εκκλησιασμός ήταν υποχρεωτικός. Εγώ προσωπικά σαν καλός μαθητής έλεγα και το πιστεύω που ήταν πιο δύσκολο από το πάτερ υμών. Οι γονείς μου πήγαιναν Οκτώβριο Νοέμβριο Δεκέμβριο για καμάτι και ελιές στην ντούκα και μείς τα τρία αδέλφια μέναμε με τη γιαγιά . Θυμάμαι ότι με ένα αυγό με αλεύρι τρώγαμε τρία παιδιά. Όταν έριχνε χιόνι αυτό έμπαινε από τη σκεπή επειδή ήτα από καλάμια το σπίτι όταν δε μπουμπούνιζε η γιαγιά μας φώναζε . Ογλήγορα στο εικονοστάσι διαβάστε την αγία επιστολή . Θα ήθελα κλείνοντας να σας πω ένα κρεμαστιώτικο τραγούδι :


Όλα τα λεβεντόπαιδα βγήκαν να σεργιανήσουν
Μόνο της χήρας το παιδί δεν πάει να σεργιανήσει
Παιδί μου για δεν σεργιανάς με τα άλλα παλικάρια
Μάνν άλογο δεν έχω εγώ να πάω να σεργιανήσω
Πέντ άλογα έχω στο βαλμά όποιο σ αρέσει πάρε
Μάνν άλογο δεν θέλω γω να πάω να σεργιανήσω
μόνο μια νέα π αγαπώ γι αυτή θα ξεψυχήσω 

 Ζώταλης Νίκος


 

ΟΣΑ ΤΡΑΓΙΚΑ ΕΙΔΑ ΚΑΙ ΑΚΟΥΣΑ ΣΤΟ ΧΩΡΙΟ ΣΤΑ ΠΕΤΡΙΝΑ ΧΡΟΝΙΑ (1940 – 1950)

(Αφήγημα για ενημέρωση των νεώτερων και μελλοντικών γενηών Κρεμαστιωτών)

Άρχισα να καταλαβαίνω και να μπορώ να αφηγούμαι γεγονότα του χωριού από το 1942, στα τέσσερα μου χρόνια.

Τότε το χωριό μας ήταν σε πληθυσμιακή ακμή, πάνω από 1.200 κατοίκους. Οικογένειες πολυμελείς, από 7-10 άτομα.

Κάποια μέρα της περιόδου εκείνης (1942), στον ουρανό του χωριού είδα καπνούς, και ρώτησα τη μάνα μου γι’ αυτό. Μου είπε, φοβισμένη ότι οι Γερμανοί καίνε τα σπίτια στον Αη Δημήτρη, διπλανό χωριό, που οι Κρεμαστιώτες αγαπούν ιδιαίτερα. Τα αποκαΐδια ανάσαινα επί 4-5 ημέρες και όλα τα σπίτια του χωριού κάηκαν , καταστράφηκαν.

Μαζί με τον μεγαλύτερο αδελφό μου Χρύσανθο, βγήκαμε στην κορυφή της ράχης να δούμε τις φωτιές. Βλέπαμε πυκνούς καπνούς

Μετά από λίγες μέρες είδα να κατεβαίνουν από τη ράχη και να περνάνε μπροστά από το σπίτι μας σε παράταξη Γερμανοί στρατιώτες τραγουδώντας και χαιρετίζοντας. Μπροστά τους ένα επιταγμένο κοπάδι από αρνιά. Συγκεντρώθηκαν στην πλατεία του χωριού. Στο χωριό είχαν μείνει οι γυναίκες και τα μικρά παιδιά. Οι άνδρες είχαν φύγει τη νύχτα στα βουνά του χωριού, φοβούμενοι τους Γερμανούς, ναζί.

Την επόμενη μέρα ήλθαν και εγκαταστάθηκαν στο σπίτι μας ένας στρατιώτης οδοντογιατρός με τα μηχανήματα του οδοντιατρείου και 3 στρατιώτες, που μιλούσαν Ελληνικά και προσπαθούσαν να μου μάθουν γράμματα από το αναγνωστικό της Α’ Δημοτικού. Το βράδυ της ίδιας ημέρας Γερμανοί στρατιώτες μπήκαν βίαια στο υπόγειο της ταβέρνας μας με τα βαρέλια κρασιού, ήπιαν κρασί και μέθυσαν και στη συνέχεια τους τσάκισε στο ξύλο ο Διοικητής τους για την πράξη τους αυτή.

Στη κατοχή (1941-1944) όσοι Κρεμαστιώτες είχαν δικούς τους ανθρώπους που μέναν στην Αθήνα, ζύμωναν και τους έστελναν κοφίνια με παξιμάδια, γιατί πέθαιναν από την πείνα. Είχα δει γράμμα (σε πακέτο από τσιγάρα, γιατί δεν υπήρχε χαρτί) που είχε στείλει στην μάνα μου και αδελφή του Φίλε ο θείος μου Λεωνίδας Πουλάκης (φοιτητής στην Αθήνα) και έγραφε «Φίλε πεθαίνουμε, στείλε μας παξιμάδια».

Μετά από 2-3 μέρες πέθανε από τις κακουχίες της κατοχής. 

  • Οι οικογένειες για να εξασφαλίσουν τα βασικά είδη διατροφής, ύστερα από φοβικές φήμες για κατάσχεση τους, από τους Γερμανούς κατακτητές τα έκρυβαν με διαφόρους τρόπους. 
  • Θυμάμαι ότι στη μάντρα του σπιτιού είχαμε ανοίξει μεγάλο λάκκο και τοποθετούσαμε τη λαήνα με το λάδι του σπιτιού.
  • Στα κατώγια των σπιτιών στο χώρο της καμάρας αποθήκευαν τρόφιμα, (αλεύρι, φακές, κρασί), τη ραπτομηχανή του σπιτιού. Μια τέτοια δουλειά είχα παρακολουθήσει στο σπίτι του Βασ. Παπαμιχαλόπουλου (Μπιλ). 
  • Στις 12 του Οκτώβρη 1944, είχα δει τον Λευτέρη Παπαμιχαλόπουλο, και τον Βορηα ανεβασμένους στην τελευταία καμπάνα στο καμπαναριό και χτυπούσαν τις καμπάνες με πάθος, γιατί γιόρταζαν την απελευθέρωση της Ελλάδας από τους Γερμανούς. Όλο το χωριό στη πλατεία, οι άνθρωποι του έλαμπαν από χαρά.
  • Μαζί με άλλα παιδιά της γειτονιάς μας από την αυλή του Σχολείου που παίζαμε ακούγαμε ντουφεκιές από τη περιοχή της «Μούσγκας». Μάθαμε από τον Πέτρο Γκλιάτη ότι οι αντιστασιακοί της περιοχής εκτέλεσαν 8 Γερμανούς στη θέση «ΛΙΟΦΑΤΑ».

Εκείνα τα χρόνια της κατοχής είχαν ξεμείνει (αιχμάλωτοι του πολέμου) στο χωριό 5-6 Ιταλοί στρατιώτες, που τους είχαν πάρει στα σπίτια τους σαν εργάτες ορισμένες οικογένειες του χωριού. Αξέχαστοι ο Ιωσήφ, ο Βιτόριο, για την εργατικότητα τους και την αγάπη τους στους Έλληνες.

Θυμάμαι την ημέρα της αναχώρησης τους από το χωριό για την πατρίδα τους την άνοιξη 1945, οδοιπορώντας στις κορδέλες της ράχης, και ανεμίζοντας αποχαιρετιστήρια τα μαντίλια τους και φωνάζοντας δυνατά «Μπέλα Γκρέτσια». Ο μπάρμπα Μήτσος Ταμβάκος συγκινημένος, τους αντιχαιρετούσε κουνώντας μαντήλι.

Στα χωράφια μας στο Μούτσο είχαν έλθει και κρυβόντουσαν 20-30 άτομα, αριστεροί από τα χωριά του Κάμπου (Σκάλα, Λεβέτσοβα), φοβούμενοι τους Γερμανούς. Πολλοί από αυτούς ήταν επιστήμονες (γιατρός Γιωργιλάκος, δικηγόρος Καμπουλάκος, ο μπάρμπα Ανδρέας από Λεβέτσοβα που έμενε στο χωριό στο διπλανό σπίτι του μπάρμπα Παναγιώτη Παναρίτη).

  • Πιτσιρίκια της γειτονιάς αυτήν την περίοδο, ακούγαμε αναγγελίες με το χωνί για ομιλία στο χωριό από ομιλητές του Ε.Α.Μ και πηγαίναμε στην πλατεία να δούμε τη συγκέντρωση.

Από την άνοιξη του 1946 μέχρι την άνοιξη του 1950 ζήσαμε τον εμφύλιο πόλεμο της Ελλάδας.

Σε ένα διάλειμμα του Σχολείου τον Μαϊο 1946, ακούσαμε πυροβολισμούς στην κορυφή της Ράχης και μάθαμε ότι σκοτώθηκε ο Γιάννης του Εύζωνα (Καραγκιοζάκος). Από ότι μου διηγήθηκε η μάνα μου, τη προηγούμενη μέρα είχε πάει στον «Γκιότσάλι» για να μαζέψει άγρια χόρτα και στην επιστροφή της στη ράχη συνάντησε έναν αντάρτη (Γούσγουλας από Αη Δημήτρη) που της έδωσε ένα γράμμα για να το δώσει στον Γιάννη. Η μάνα μου έδωσε το γράμμα στον παραλήπτη και του το διάβασε. Με το γράμμα αυτό ο  αντάρτης τον καλούσε σε φιλική συνάντηση την επόμενη μέρα στη ράχη. Πράγματι πήγε στο σημείο συνάντησης και μετά από συζήτηση και κίνηση επιστροφής πυροβολήθηκε από τον αντάρτη και έπεσε νεκρός.

Ο εμφύλιος άρχισε από τον Μάρτιο 1946. Στην περιοχή μας στον Πάρνωνα είχαν συγκεντρωθεί  οι πρώτες δυνάμεις ανταρτών (Λάτση, Γρεκεζές) και στα Νιάτα, Ρηχιά αντίπαλες δυνάμεις τα τάγματα Μπρατίτσα (ΧΙΤΕΣ) .

Στο χωριό έμπαιναν πολλές φορές, στη διάρκεια της ημέρας αντάρτες (Φοραντζής από Αη Βασίλη, Κατούμενος από Κουπιά) ένοπλοι, με τις; Χειροβομβίδες στη μέση. Τα πιτσιρίκια τα πλησιάζαν, τα χάϊδευαν και μεις πιάναμε τις χειροβομβίδες με απορία  ερευνητή). Στα μέσα του 1947 στο σπίτι του Πετρομανίκη εγκαταστάθηκε ομάδα ανταρτών επ’ ονόματι του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδος, η οποία έγραφε διάφορες ανακοινώσεις και της αναρτούσε στην πόρτα του μαγαζιού, για τον αγώνα τους και την αναμενόμενη νίκη τους.

Θυμάμαι ένα βράδυ του χειμώνα ήλθε μεσάνυχτα στο σπίτι μας ο αντάρτης Μιχάλης Μανούσος, ψηλός, με ξανθά γενειάδα, αρματωμένος επιβλητικός και ζήτησε ψωμί και τρόφιμα. Έφυγε τρέχοντας μέσα στη νύχτα κατά το «Μαρί».

  • Ένα πρωινό του Σεπτεμβρίου 1947, μάθαμε ότι εκτελέσθηκε από τους αντάρτες στις Ντένιζες ο Μπάρμπα Γιάννης Πουλάκης (Γαρούφης), πατέρας 13 παιδιών. Μαζευτήκαμε παρέα 3-4 παιδιά αι πήγαμε στις Ντένιζες να δούμε τον σκοτωμένο. Σοκαρισθήκαμε από την περιγραφή και τις συνθήκες εκτελέσεις και γυρίσαμε αμέσως στο χωριό.

Οι αντίπαλες παρατάξεις έκαψαν πολλά σπίτια στο χωριό (ανταρτών, χιτών μεταξύ τους ).

  • Ένα απόγευμα του 1948 πηγαίνοντας από την αγορά στο σπίτι, όταν έφθασα στου «Μπατσιώνη» (σημερινό σπίτι Αλ. Πριφτάκη) άκουσα συνεχείς ριπές πολυβόλου από την περιοχή της «Ντουσκιάς» που έδιναν εικόνα μάχης. Φοβήθηκα και κρύφθηκα στη μάντρα του Καλάρη. Έμαθα ότι μια ομάδα χιτών μεταξύ των και ο χωριανός μας Γιώργος Ρολογάς εντόπισαν αντάρτες στις Ντένιζες (Κατούμενος και  η αδελφή του) και τους πολυβόλησαν, χωρίς να τους σκοτώσουν.

Από το 1948 άρχισε να διαγράφεται νίκη του Εθνικού Στρατού όπως διαβάζαμε στα επίκαιρα (εικόνες) που αναρτούσαν οι μαγαζάτορες με ευθύνη του Προέδρου της Κοινότητας.

Στα «ΦΑΚΙΝΑ» το πλοιάριο φορτωμένο στην Αλβανία με οπλισμό για τους αντάρτες του Πάρνωνα, βυθίσθηκε από το πολεμικό  Ναυτικό.

Ο χειμώνας 1948-1949 στην Περιοχή μας ήταν βαρύς. Χιόνια 4-5 μέτρα στα ορεινά, που κράτησαν μέχρι τον Απρίλιο 1949.

Το Γενάρη του 1949 έγινε η μάχη Λεωνιδίου και η μάχη Αγίου Βασίλη. Οι αντάρτες είχαν μεγάλες απώλειες, που σήμαναν την αρχή της ολοκληρωτικής ήττας τους.

Ένα απόγευμα του Γενάρη 1949, το χιονισμένο χωριό κατακλύσθηκε από Λοκατζήδες. Ερχόντουσαν από πολλές κατευθύνσεις «Ράχη», «Μαραντάκι», «Μαρί» . Οι στρατιώτες της 9ης ΜΕΡΑΡΧΙΑΣ, πεινασμένοι και κουρασμένοι (πορεία 10ωρών μέσα στο χιόνι από Αη Βασίλη) μπήκαν στα μαγαζιά της αγοράς και έτρωγαν ότι υπήρχε (Ρέγγες, σαρδέλες, λουκάνικα, στραγάλια, κονσέρβες). Τη νύχτα κοιμήθηκαν στο σχολείο και σε διάφορα σπίτια. Για πρώτη φορά είδαμε ραδιόφωνο, με μπαταρίες υγρού (αυτοκινήτου) που εγκατέστησαν στο μαγαζί του Αν. Μανική). Οι πρώτες ειδήσεις που άκουσα «Συνεχίζονται οι εκκαθαριστικές επιχειρήσεις στην περιοχή Κρεμαστή – Μπελεχέρι». Το Διοικητήριο (Διοικητής ο Αντισυνταγματάρχης Πέτρος Δρακουλαράκος) στο σπίτι του Παπακώστα.

Τη νύχτα επιστρατεύοντας Κρεμαστιώτες για οδηγούς έστηναν ενέδρες στις αγροτοκαλύβες της περιοχής (Τούμπαλι, Λαμποκάμι) και συλλάμβαναν αντάρτες εξουθενωμένους, Ρακένδυτους, τους οποίους μετέφεραν στο χωριό για τα περαιτέρω.

Θυμάμαι ένα βράδυ που στο υπόγειο της ταβέρνας μας είχαν μεταφέρει 15 αντάρτες μικρής ηλικίας, τους ψέκαζαν και τους έριχναν σκόνη για τις ψείρες. Την επομενη τους έστελναν στην Τρίπολη (έδρα μεραρχίας).

Τον Αύγουστο 1949 τερματίσθηκε ο εμφύλιος, με νίκη του εθνικού Στρατού.

Θυμάμαι έντονα την αγωνία οικογενειών, που κάθε βράδυ πήγαιναν στο ταχυδρομείο (μαγαζί Ι. Παναρίτη) μήπως έχουν γράμμα από το παιδί του στο μέτωπο (Γράμμο-Βίτσι). Δεν θα ξεχάσω μια Κυριακή του Αυγούστου 1948, που  ήλθαν δύο τηλεγραφήματα από Μονάδες του Στρατού, που πληροφορούσαν τους Πατεράδες για το θάνατο των παιδιών – στρατιωτών (Π. Μανίκης, Ι Τσορομώκος) και τον σπαραγμό των οικογενειών τους.

Ένα απόγευμα στη ταβέρνα του μπάρμπα Γιάννη Παναρίτη (σημερινό μαγαζί Π. Παυλάκη), που ήταν αντιπρόσωπος του ταχυδρομείου, είχαν συγκεντρωθεί πολλοί Κρεναστιώτες γιατί θα άνοιγε το ταχυδρομείο. Περίμεναν γράμματα από τους στρατιώτες και από τους ομογενείς της Αμερικής. Ο μπάρμπα Γιάννης φώναζε δυνατά τα ονόματα των παραληπτών.

Σε μία στιγμή υποχώρησε το ξύλινο πάτωμα του μαγαζιού και οι συγχωριανοί έπεσαν στο κατώι (υπόγειο) στο οποίο ο μπάρμπα Λέος Παπαμιχαλόπουλος είχε τις κατσίκες και τα γουρούνια του σπιτιού . Εικόνα κόλασης πραγματικής, φωνές, βελάσματα, κατάγματα στα πόδια.

Από τον Απρίλιο 1949 μέχρι τις αρχές του 1950 στη περιοχή μας εγκαταστάθηκαν τμήματα χωροφυλακής για την ασφάλεια της περιοχής και οριστική εξουδετέρωση των ανταρτών.

Επικεφαλής των τμημάτων ο ανθυπομοίραρχος Παν. Μαυροειδής

Το τμήμα στρατωνίζονταν στα σπίτια του Πέτρου Μανίκη και του Σαλιμπούρδα.

Στο σπίτι του Πετρομανίκη είχαν εγκαταστήσει τον ασύρματο με χειριστές τους χωροφύλακες, Μπουζούρα και Καλαμάρα.

Παρέες από πιτσιρίκια, πλησιάζαμε το σπίτι και ακούγαμε τα εκπεμπόμενα σήματα και μαθαίναμε νέα της περιοχής.

Από το 1950 άρχισε η ήρεμη ζωή στο χωριό. Επανήλθαν από την Αθήνα όσο έφυγαν στη διάρκεια του εμφυλίου, ανακαίνισαν τα σπίτια τους και άρχισαν γεωργικές εργασίες του χωριού.

Θεωρώ ότι γενηά μας, που έζησε σ’ αυτά τα πέτρινα χρόνια, και μέσα στους καπνούς των πολέμων, στάθηκε και τυχερή, γιατί επέζησε, βίωσε καταστάσεις δύσκολες, συγκλονιστικά γεγονότα, είδε συμπεριφορές διχαστικές, είδε τους γονείς και τις οικογένειες τους μαχητικούς, υπομονετικούς, εργατικούς και τίμιους, και έτσι οπλίσθηκε με τα εφόδια εκείνα που κατακτούν τις πραγματικές αξίες και το αληθινό νόημα της ζωής.  

  Ν.Α.Δ


Ο ΛΑΧΑΝΟΚΗΠΟΣ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ (ΜΝΗΜΕΣ) 

  • Σε μία χειμωνιάτικη πρωινή μου βόλτα προς Κρυόβρυση – Παληάμπελα, αγναντεύοντας τη περιοχή ήρθαν στο νου μου ένα σωρό αναμνήσεις γύρω από τους λαχανόκηπους του χωριού και τους ανθρώπους που τους φρόντιζαν και τους φύλαγαν, εκείνα τα δύσκολα παιδικά μου χρόνια (1945 – 1955).
  • Στα πόδια του χωριού σε μια έκταση μικρή (περίπου 200 στρέμματα) υπάρχουν περίπου 500 λαχανόκηποι με μέση επιφάνεια 400 τετραγωνικά ο καθένας και που εδώ και πολλά χρόνια, είναι σε συνεχή αναγκαστική αγρανάπαυση (χέρσοι).
  • Οι περισσότερες οικογένειες του χωριού είχαν και καλλιεργούσαν ένα λαχανόκηπο, για να καλύψουν τις βασικές διατροφικές ανάγκες τους.
  • Οι εποχικές εργασίες και καλλιέργειες ολοχρονίς ήταν οι ακόλουθες.

α.      Μάρτης: Σκάψιμο βαθύ, με τη τσάπα και το χώμα σε «κουκούρια»

β.      Απρίλης: Προετοιμασία για το φύτευμα της πατάτας. Σπάσιμο και ισοπέδωση των κουκουριών, ανάμειξη με το φουσκί (που ήταν στην άκρη του κήπου αποθηκευμένο από το χειμώνα) άνοιγμα των αυλακιών με τη τσάπα.

      Μικρές βραγιές στις γωνίες του κήπου ήταν για βλίτα, ή κολοκυθιές, η ραδίκια.

γ.      Απρίλης: φύτευμα του σπόρου της πατάτας, σπορά λαχανικών

δ.      Απρίλης – Ιούλιος: Βοτάνισμα, πότισμα της πατάτας και των βραγιών

ε.      Αύγουστος: Συγκομιδή της πατάτας αποθήκευση στο σπίτι για τις ανάγκες της χρονιάς (πατάρι στις τράβες της σκεπής του σπιτιού)

στ.    Σεπτέμβρης: Προετοιμασία του εδάφους για σπορά λαχανικών [ραδίκια, μαρούλια, βογγύλια (ραπανάκια), μάπες] για τις ανάγκες φθινοπώρου – χειμώνα. 

  • Οι λαχανόκηποι ποτίζονταν από τις παρακάτω πηγές:
  • Κεντρική βρύση
  • Χαβούζα Αη Νικόλα
  • Χαβούζα Κρυόβρυσης

Υπήρχε χωμάτινο δίκτυο (αυλάκια) άρδευσης των λαχανόκηπων που το διαχειρίζονταν ο κοινοτικός κηποφύλακας.

  • Η φύλαξη των λαχανόκηπων και η διαχείριση του νερού άρδευσης γίνονταν από τον κοινοτικό κηποφύλακα. Αυτός ειδοποιούσε τους ιδιοκτήτες για την ώρα που έπρεπε να ποτίσουν τους κήπους τους (νύχτα, μέρα).
  • Από τους κηποφύλακες θυμάμαι έντονα:
  • Τον Παν. Παρδάλη (Στύλο)
  • Τον Γεωρ. Κοσμά (Ντερβένη)
  • Τον Γιάννη Κοσμά (Ξυνό)
  • Τον Γ. Ταμβάκο (Γιωργίκο)
  • Τον Κ. Ζώταλη (Μπάλα)

Η ετήσια αμοιβή τους ήταν σε είδος (στάρι)

-        Η αγάπη και η καλλιεργητική φροντίδα της κάθε οικογένειας για τον μικρό «κηπάκο» που ήταν σαν μια μεγάλη «παρεστιά» ήταν αξιοθαύμαστη και διδακτική.

         Με αυτή κατάφεραν να εξασφαλίζουν την διατροφή τους όλο το χρόνο (πατάτες, κολοκύθια, λάχανα ημέρας, μέχρι να βγουν τα άγρια στα βουνά) αλλά και το χορτάρι των οικιακών ζώων τους, (ζα, γίδες, κότες). Μια σταλιά τόπος τι έδινε!. Όλα τα προϊόντα μοσχοβολούσαν.

         Θυμάμαι μέρες, που στο χτίρι της βρύσης ήταν αδιαχώρητο για τις νοικοκυρές, που έπλεναν λάχανα για μαγείρεμα και φόρτωναν βαρέλια με νερό για το σπίτι.

         Ένας κηπάκος μικρός, φροντισμένος με ζήλο και αγάπη, χωρίς λιπάσματα, μόνο με την κοπριά από τα ζα, έφτανε τότε για να θρέψει μια φαμίλια 8-10 ατόμων, όλο το χρόνο, με τα νόστιμα και υγιεινά προϊόντα του.

-        Τα σημερινά περιβαλλοντικά προβλήματα (μόλυνση), η ανάγκη συνεχούς ψεκασμού καλλιεργειών σε μολυσμένα εδάφη, οι συνέπειες της παγκοσμιοποίησης, η παγκόσμια οικονομική κρίση απειλούν έντονα την σημερινή κοινωνία και βγάζουν απαισιόδοξα μηνύματα.  

-        Μήπως πρέπει να ξαναζωντανέψει ο παλιός λαχανόκηπος που έθρεψε τόσες γενιές Κρεμαστιωτών με τα γνήσια προϊόντα του;

         Η νέα γενιά που κληρονομεί τους κήπους ας έχει την πρόνοια να τους διατηρήσει. 

Ν.Α.Δ 


 ΣΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ


Σαν τέλειωσα το Δημοτικό στην Κρεμαστή συνέχισα το Γυμνάσιο στο Λενίδι. Η επιλογή ήταν ανάμεσα Μολάους και Λενίδι. Η πρόσβαση στο Λενίδι ήταν πιο δύσκολη από τους Μολάους και πηγαίναμε λίγα αγόρια τα επονομαζόμενα και παιδιά .Για κορίτσια δεν το συζητώ ήταν ανύπαρκτα παρότι πολλά από αυτά είχαν φοβερές δυνατότητες. Με τη Χρυσούλα την Παυλάκη παλεύαμε για την πρώτη θέση στα μαθήματα. Κριτήριο για την επιλογή του Λεωνιδίου ήταν τα αυστηρά του έθιμα. Βέβαια τον πρώτο καιρό που πήγα …πιασαν… μια μαθήτρια με ένα μαθητή από το Πηγάδι. Θυμάμαι ότι έγινε μεγάλος σάλος και όταν ο Γυμνασιάρχης κάλεσε τον πατέρα του από το Πηγάδι αυτός είπε εγώ τα άλογα τα έχω αμολητά οι άλλοι να δέσουν τις φοράδες. Δεν θα αναφερθώ στις επιδόσεις μου σαν μαθητής. Από την Κρεμαστή πηγαίναμε τότε στο Λενίδι εγώ ο Παναγιώτης Λεγάκης ο Ανδρέας Ππαπαμιχαλόπουλος ο Παναγιώτης Λάβας .Με τον Παναγιώτη το Λεγάκη είμαστε συγκάτοικοι .Ήταν στην αρχή μεγάλο ζιζάνιο και κακό ς μαθητής. Θυμάμαι όταν μάλωσα με τον Αχ. Τραιφόρο από τον Κοσμά πήρε όπως πάντα το μέρος μου και τον αγρίεψε φωνάζοντας . Θα σου ανάψω καμιά. Οπότε ο Αχιλλέας του φώναξε ¨Άναψε μου να ιδούμε τι σπίρτα έχεις. Κάτι αντίστοιχο θυμάμαι στη Κρεμαστή. Παίζαμε ποδόσφαιρο στο σχολείο και ο Κώστας Πουλάκης του απέκρουσε ένα πέναλτι 5 φορές Τότε ο Παναγιώτης τον μερεμέτισε κατάλληλα. Ο Παναγιώτης Λεγάκης στη συνέχεια έγινε πολύ ήσυχος και πρώτος μαθητής με διαφορά στην τάξη του. Ακόμα έγινε πρωταθλητής στο στίβο στο Γυμνάσιο Είχε όμως ένα ελάττωμα ήταν Παναθηναϊκός. Στο Λενίδι μας πήγαιναν όπως τους ταξιδιώτες που πήγαιναν σον Πειραιά με το καράβι από την Πλάκα. με τα μουλάρια στα Πελετά και από κει με το ταξί του Πονηρού στο Λενίδι. Μέχρι να έρθει ο Πονηρός οι συνοδοί μας τα έτσουζαν στην ταβέρνα και πολλές φορές το έριχναν στο χορό τον οποίο άνοιγε ο παππάς του χωριού. Αν δεν ερχόταν ο πονηρός συνεχίζαμε με τα μουλάρια η πεζοί. Στη Κρεμαστή πηγαίναμε στις διακοπές το καλοκαίρι το Πάσχα και τα Χριστούγεννα. Η επικοινωνία τότε ήταν δύσκολη. Γινόταν με επιστολή – γράμμα – η τηλεγράφημα. Κάποιος ήθελε ερχόμενος από Πειραιά να του στείλουν δύο μουλάρια για τη μεταφορά από Πελετά στην Κρεμαστή Οπότε τηλεγράφησε Μεθαύριο ερχόμαστε ζώα δύο. Με τους γονείς επικοινωνούσαμε με επιστολές –γράμματα. Σημειώναμε στ o Φάκελο –δια μέσου Κοσμά Τα καλοκαίρι και τις διακοπές είμαστε στη Κρεμαστή. Πολλά παιδιά μαζί. Στο σχολείο παίζαμε ποδόσφαιρο συνήθως Ολυμπιακός Παναθηναϊκός. Ο κάθε ένας είχε τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Ο Τάσος ο Γκιουζέλης εθεωρείτο ο καλλίτερος έξω αριστερά ασχέτως αν αγνοούσε τη λέξη σέντρα η πάσα . Εγώ με το Μιχάλη το Δούνια διαπρέπαμε στην άμυνα Ο Κώστας ο Πουλάκης ελλειψει άλλου ήταν ο καλλίτερος τερματοφύλακας. Ο Γιώργος ο Μπέλεσης Ο Γρηγόρης ο Πουλάκης ο Κώστας Λάβας ήταν χαραχτηριστικά ταλέντα της ποδοσφαιρομάνας Γούρνας .Εκτός από την ποδοσφαιρική είχαμε και την μουσική ομάδα τα ίδια άτομα τραγουδούσαμε στον άγιο Νικόλα .Γιατί μόλις νύχτωνε αλλάζαμε πάλι ομάδα. Το πρωί είχε δουλειά στα χτήματα για τους πιο πολλούς . βέβαια αναφέρθηκα σε λίγους και παρέλειψα πολλούς.

Ζώταλης Νίκος